خلاصه و نمونه اي از نظريات ودستورات اسلام در فلسفه علمي «اجتماعي»

دين اسلام كه در چهارده قرن پيش ظاهر گشته علاوه بر دستورهاي عبادي و فردي براي تامين سعادت بشر داراي بهترين و معتدلترين دستورهاي زندگي اجتماعي و مدني نيز می باشد. تنها نسخه نجات بخش بشر از مخاطرات و مهالك براي هميشه قبل از اختراع صنايع سنگين و ترقي علوم و فنون و هم اكنون كه بشر قدمهاي بلندي در راه ترقي علوم و فنون صنايع برداشته همانا نسخه كامل اسلامي است كه آخرين طبيب روحاني و فيلسوف حقيقي سلسله انبياء براي بشر آورده است و بدون بكار بستن و اجراي دستورات اين نسخه، شفا و نجات بشر از امراض و مفاسدي كه بدان مبتلا است محال و ممتنع می باشد. بدون چنين دستورات و احكام در دين مقدسي كه در عصر جاهليت طلوع نموده و پيشواي آن در ميان قومي نادان و وحشي قدم به دنيا نهاده و هيچ معلم و استادي نديده بنوبة خود از دلايل متقن و محكم بر حقانيت اين آئين و حقانيت نبي اكرم می باشد.

ما براي نمونه بمقدار فراخور اين كتاب كوچك به ذكر پاره اي از احكام اجتماعي و نظريات و دستورات اسلام «مذهب شيعه» مي پردازيم.

و چون غرض ما اينست كه اين كتاب مورد استفاده غالب طبقات واقع گردد در متن كتاب از ذكر آيات و رواياتي كه مستند ما است خودداري مي كنيم ولي چون بعض خوانندگان محترم كه آشنا به زبان عربي و طالب تحقيق بشري باشند ممكن است بخواهند به مدارك مطالب دست يابند لذا در اكثر موارد نمونه اي از آيات و روايات را ذيل صفحات درج و به كمك علائم اختصاري كه توضيح آنها هم در ذيل اين صفحه می باشد آنان را به مدارك اصلي راهنمايي مي نماييم. [1]

***

وضع اجتماع از نظر اسلام و يا دستور برادري و وحدت و يگانگي در اسلام

اسلام مي گويد : افراد جامعه با ايمان برادران يكديگرند پس بايد باصلاح بين خود بپردازند. و گاه مي گويد : افراد ملت با ايمان بايد نسبت به هم بمنزله اعضاي يك خانواده كه پيرمردان بمنزلة پدر و جوانان بمنزلة برادر و پيرزنان بمنزلة مادر و اطفالشان بمنزلة اولاد باشند. بلكه بالاتر از اين مي گويد : بايد نسبت به يكديگر در نيكي و مهرباني و عاطفه مانند يك تن باشند كه اگر عضوي از آن بدرد آيد ساير اعضا همگي نيز براي خاطر آن يك عضو آرام نگيرند [2]

وظيفة كلي هر شخص نسبت بديگران در اجتماع از نظر اسلام

هر يك بايد ديگران را دوست داشته باشد و آنچه را براي خود دوست می دارد براي آنان دوست بدارد و آنچه را براي خود نمی خواهد براي آنان نخواهد . هر فرد مسلمان بايد بامور ساير مسلمين اهتمام داشته و براي آنان مفيد و خادم باشد .

اسلام می گويد بهترين مردم و محبوب ترين آنان نزد خدا كسي است كه وجودش براي مردم از همه نافعتر باشد . و باز می گويد : هيچ خصلتي از ايمان بخدا و نفع به بندگان خدا بهتر و بالاتر، و هيچ خصلتي از شرك بخدا و ضرر رساندن به بندگان خدا بدتر نيست . هر فرد با ايمان بايد هميشه نيكخواه خالص براي ديگران باشد و حتي قصد سوء هم نسبت بديگري نكند و يا چيزي را كه براي خود دوست ندارد براي برادر ايماني خود در دل نگيرد.

اشخاص با ايمان احتياجات يكديگر را برآورند و محبوب ترين آنان بسوي خدا كسي است كه لطفش بخلق خدا از همه بيشتر و در انجام حوائج آنان كوشاتر باشد .

شخص با ايمان نبايد به برادر خود خيانت و تحقير و يا ترك ياري او بنمايد.

اشخاص بايد نسبت بيكديگر نيكي و ترحم و بذل و بخشش داشته باشند و از حسد و ستم و پشت كردن و جدائي ودشمني و نزاع جدا بپرهيزند.

بنيادگذار اسلام می گويد : آگاه باشيد همانا در دشمني با يكديگر تراشنده (از بيخ و بن كننده) دين است .[3]

الغاء امتيازات در اسلام

اسلام در چهارده قرن پيش در محيط تاريكي كه سخني از آزادي و مساوات و حقوق بشر نبود هر گونه امتياز نژادي و اقتصادي و حسَب و نسبي را از ميان برداشته و الغاء نموده است . اسلام می گويد: همه مردم از يك اصل و يك چيز خلق شده اند، خدا بوسيلة اين دين نخوت جاهليت و تفاخر به پدر و عشيره را از ميان برده و الغا نموده است، در اين آيين امتيازي بين غني و فقير و عرب را بر عجم و قرمز را بر سياه فضيلتي نيست تمام مردم مانند دندانه هاي يك شانه اند احدي را بر ديگري فضل و مزيتي نيست و همگي در حقوق يكسانند و هر كس يكنفر فقير مسلمان را اهانتي كند گرچه تنها از اين راه باشد كه سلام كردن به او را خلاف طرز سلام به غني نمايد مورد غضب الهي واقع شود.

آري اسلام علم و تقوا را مايه فضيلت و منشاء امتياز دانسته است و مي گويد: نادان و جاهل برابر با دانشمند نيست. شخص با تقوا و مطيع قوانين و احكام با فاسق هوي پرست متخلف از مقررات يكسان نيست.

ولي بايد دانست اين هم تنها از نظر شرافت و احترام است نه در مقابل قوانين و احكام يعني مثلا بزرگترين دانشمند جامعه حق ندارد كوچكترين تعدي و تجاوز به آزادي و حقوق جاني و عرضي و مالي نادانترين افراد جامعه بنمايد [4].

كار و اقتصاد در نظر اسلام

اسلام درباره كار و اقتصاد مي گويد: [5] خداوند آنچه را در زمين است براي شما خلق فرموده. در اين زمين براي شما مايه ها و مواد زندگي قرار داده و شما را متمكن و متصرف در آن نموده تا خود بجوييد و بكوشيد و نيازات زندگي را فراهم ساخته اقتصاديات خود را اداره نماييد در اين راه كسالت و تنبلي نورزيد. سستي و كسالت شما مانع حظ دنيا و آخرت شما است. بيكاري و پرخوابي شما مبغوض خداست. سستي و كسالت هر كس در كار و امر اقتصاد موجب آنست كه تفيلي جامعه و سربار ديگران شود و كسي كه سربار ديگران گردد ملعون است. برشما باد جد و كوشش از طريق حلال در راه اقتصاد . هرگز فعاليت براي اقتصاد را از راه حلال رها نكنيد (پاي مركوب خود ببندو توكل بر خدا كن).

اسلام می گويد: بهترين راه و كارها براي تحصيل اقتصاد كشاورزي است، كشاورزي بزرگترين كيميا است، محبوبترين كارها نزد خدا كشاورزي است ، كشاورزان گنجهاي خدا و مردمانند در زمين، كشاورزان در قيامت داراي نيكوترين مقام و بالاترين منزلتند.

پيشوايان مذهب شيعه براي اقتصاديات به بازوي خود كار مي كردند و زحمت مي كشيدند. امام علي عليه السلام به بازوي خود آب مي كشيد و زمين را بيل مي زد. امام صادق عليه السلام مكرر ديده شده كه با بيل مشغول كار بود و عرق از پشتش مي ريخت. اشخاصي كه مي ديدند از ايشان تقاضا مي نمودند كه كار را به آنان واگذارند حضرت قبول نمي كرد و مي گفت دوست دارم مرد براي طلب معاش به حرارت آفتاب اذيت بكشد و ميل دارم خدا به بيند كه بدست خود كار می كنم و به اذيت نفس خود طلب حلال مي كنم. امام موسي بن جعفر عليه السلام در زمين خود، عرق ريزان مشغول كار بود و مي گفت: اشخاصِ بهتر از من و پدر من به دست خود در زمين كار مي كردند. پيغمبر خدا و اميرالمؤمنين و پدران من همگي به دستهاي خود كار كردند و اين از مشاغل پيمبران و اوصياء ايشان و نيكوكاران است. [6]

در اسلام هرگونه صنعت و ساختن هر قسم آلات و ادوات كه به نفع و صلاح زندگي بشر و مورد نيازمندي آنان در زندگي باشد جايز و حلال است. آري صنعت و ساختن آلات و ادواتي كه از آنها جز فساد و عمل نامشروع نتيجه اي گرفته نشود مانند صنعت شراب ، و ساختن بت و آلات و ادوات قمار حرام و ممنوع است.

افراد جامعه براي رفع تمام حوائج زندگي خود ناچار از مبادلة محصولات زائد با محصولات مورد احتياج خود می باشند و از اين راه باب معاملات و داد و ستد و تجارت در جامعه مفتوح می گردد.

اسلام نوع معاملات و تجارتهاي معمولي بين بشر را با حدود و شرائط حكيمانة مخصوصي (بشرحي كه در فقه مذكور است) امضاء و تجويز فرموده است.

وسائط مبادله و يا روشنتر بگوييم تجار و كسبه بازار بايد متوجه باشند كه منظور از شغل و عمل آنان نه تنها نفع و اداره زندگي خود ايشان است بلكه منظور اهم كه همان سبب پيدايش شغل آنان در جامعه شده است همانا نفع جامعه و رفع احتياجات آنان به نزديك كردن و آوردن و گذاشتن مواد مورد احتياج در دسترس آنان است.

اسلام می گويد تجار بايد در معاملات و تجارت باتقوا باشند و از هر گونه زشتكاري و فساد بنام تجارت مانند دروغ ، ظلم ، ربا خواري ، كم فروشي ، پوشاندن عيب متاع ، مغبون نمودن ، مكر و فريب و غش و اضرار مسلمانان، احتكار مواد ضروري (بشرحي كه در فقه می باشد) جدا بپرهيزند و خودداري كنند. [7]

در اسلام اشخاص در اختيار و انتخاب هر قسم كار و پيشه مشروع آزادند ولي بعضي پيشه ها و كارها مانند قمار و ساختن آلات آن، ساختن بت، ساختن شراب، رباخواري، سحر و شعبده و يا تجارت و خريد و فروش چيزي كه داراي ثمره و منفعت مشروع نباشد چون خريد و فروش شراب و گوشت خوك و مردار و فروش اسلحه به كفار براي جنگ با مسلمين و امثال اينها بشرحي كه در كتب اسلام می باشد حرام و ممنوع است.

روش اقتصاد در اسلام

اسلام كاملا آزادي افراد را كه از شئون آن آزادي در كار و پيشه و تصرف در محصول كار است، تامين می نمايد. جان و عرض و مال افراد در نظر دين محترم است و تمام محصول دسترنج و زحمت هر شخص ملك همان شخص است ،[8] مگر در جائيكه آزادي شخص مزاحم با آزادي ديگران و مستلزم ضرر آنها شود [9] بشرحي كه در كتب فقه مذكور است.

و در صورت آزادي مالكيت (مالكيت شخصي) پيدايش اختلاف طبقات در ثروت تا حدي كه آنهم ناشي از زيادي زحمت و فعاليت و زيادي استعداد طبيعي طبقه اي باشد البته عقلا مورد انتقاد و ايرادي نيست اين اختلاف مانند اختلاف قد ، زيبايي و زشتي اندام ، استعداد اشخاص ، و هزاران اختلاف ديگر در عالم طبيعت امري طبيعي است و مورد هيچگونه ايراد منطقي نيست. بلكه می گوييم آزادي و مالكيت شخصي، در مردم ايجاد حس فعاليت و ابتكار و دقت در كار می نمايد كه به نفع و ترقي جامعه تمام خواهد شد. بعكس اگر سلب اختيار و آزادي از محصول زحمت و دسترنج افراد شود پيداست كه اين امر گذشته از تصادمش با روح آزادي ، قهرا از قوه فعاليت و ابتكار اشخاص هم می كاهد.

آري پيدايش اختلاف طبقاتي كه واقعا ناشي از استثمار و تعدي طبقه اي به طبقه ديگر باشد قطعا قبيح و مضر و مورد هر گونه ايراد و انتقاد است و دين اسلام آنرا شديدا نيز منع و تحريم فرموده است.

دين اسلام گذشته از هدف عالي خود در ترقي و تكامل اجتماع به دادن دستورهاي برادري ، و وحدت و يگانگي و القاء همه امتيازات بين افراد و كار براي همه (چنانكه سابقا گذشت) كه بكلي اينگونه دستورات منافي با استثمار طبقه معين است، در حد نازل می گويد مردم بايد از هر گونه ظلم و تعدي و ايذاء و بيرحمي و اِجحاف و اِضرار نسبت به يكديگر جدّاً خودداري نمايند.

اسلام ظلم را بزرگترين گناهان بشر می شمارد [10]. قبول توبه ظالم را مشروط به رد مظلمه به صاحبش و استرضاي خاطر او نموده است مدارك از قرآن و روايات در بارة تحريم ظلم ، گوئي زياده از حدّ احصاء است. دين اسلام دين دادخواهي و عدالت و انصاف، و شفقت و رحمت است پيروانش را پيوسته به عدالت و انصاف حتي به زيان خود شخص دستور می دهد [11].

اگر گفته شود: در اختلاف طبقاتي كه از زيادي فعاليت و استعداد حاصل مي شود ممكن است تدريجا امر منجر به تراكم و تجمع سرمايه و ثروت طبقه اي شود و اين معني موجب خيره شدن انظار طبقه ديگر و در نتيجه مستلزم تنازع طبقاتي می گردد.

دستورات مانع از تراكم سرمايه در اسلام

می گوييم: دين اسلام در عين حال كه احترام به مالكيت خصوصي گذاشته كه بدين وسيله چنان كه گفتيم آزادي و اختيار فردي را حتي در محصول زحمت و دسترنجشان تامين و قوه فعاليت و ابتكار آنان را تقويت و تحريك نموده است، بوسيله دستورات و مقررات ديگري از تراكم و تجمع سرمايه هاي هنگفت و پيدايش اختلاف شديد طبقاتي و تنازع آنها نيز جلوگيري كرده است. آن دستورات و مقررات ، امور ذيل است:

1 ـ دستور انفاق و كمك به اقتصاديات طبقه ضعيف در تحت عناوين متعدده مخصوصي از واجب و مستحب چون زكات مال و زكات بدن ، خمس ، كفارات، اداء نذور كه امور واجبه هستند. صدقات مستحبه ، وقف ، وصيت به ثلث، هديه كه امور مستحبه می باشند. صله ارحام ، قرباني كه گاه واجب و گاه مستحب می باشند.

2 ـ دستور تعاون و كمك بر بر و نيكي كه از اين جمله است كمك به تشكيل موسسات خيريه و امور عام المنفعه چون بيمارستان ، ساختن جاده و پل ، پرورشگاه ، ...

3 ـ دستور ارث هم تا حدي موجب تقسيم اموال و مانع از ركود سرمايه نزد شخص معين می گردد.

4 ـ دستور عام در كمك به اقتصاديات ضروري طبقه ضعيف، اين دستور در تحت عنوان خاصي چون وقف و يا وصيت و يا مشروط به شرايطي چون رسيدن مال مخصوص به حد مخصوص و مرور زمان مخصوص مانند زكات در اموال نيست بلكه تنها شرط وجوب و لزومش ضرورت احتياج طبقه ضعيف است. اسلام مي گويد در مورد ضرورت احتياج طبقه ضعيف، بر عهده طبقه قوي است كه با آنها مواسات داشته احتياجات آنان را رفع بنمايند. و شديدا منع می نمايد از اينكه مسلماني گرسنه و يا برهنه و يا بي مأوا بماند و يا احتياج ديگري داشته باشد و ديگران با داشتن تمكن، رفع احتياجات او را ننمايند. اسلام حرص بر ثروت و بخل از انفاق در راه خدا را موجب شقاوت و هلاكت آدمي مي داند و جدا اين دو صفت را مورد مذمت قرار داده و می گويد رستگاري در صيانت نفس از اين دو صفت است. [12]

5 ـ دستور منع از محبت دنيا، يگانه دستور أرجدار ديني كه تا بحال اكثر مردم بمعنا و ارزش آن در اصلاحات اجتماعي واقف نگشته و پي نبرده اند بلكه دشمنان دين آنرا مورد انتقاد و ايراد جاهلانة خود قرار داده اند همانا دستور منع از محبت دنيا است.

ماركسيسم ، محرك و عامل اصلي همه بشر و انقلابات و فساد و خونريزي و وقايع تاريخي را خود ماديات و اقتصاديات پنداشته و يگانه راه اصلاح را مالكيت اشتراكي ماديات و لااقل وسائل توليد دانسته است.

ما می گوئيم محرك و عامل اساسي انقلابات و فساد، محبت بماديات و اقتصاديات است و آنهم ناشي از محبت بخود است. آدمي طبيعتا خود را دوست می دارد پس هر آنچه كه در نظرش موافق و ملائم و بنفع اوست براي خود دوست داشته و می خواهد . خودخواهي منشاء دنيا خواهي می گردد و اين دنيا خواهي افراد بشر در جامعه يعني خواستن هر فرد دنيا را براي خود موجب همة زشتيها و بديها مانند آز، رشك، فريب، خودنمائي، دروغگوئي، بخل، خيانت، دزدي، دوروئي،دو بهمزني، خشم، دشمني، بدخواهي، بدگوئي، كينه جوئي، تفرقه، ستم، زدو خورد، خون ريزي، خرابي جهان می گردد.

آري اين محبت دنياست كه منجر بهمه گونه مفاسد و انقلابات و خونريزيها می شود از اينرو اسلام بذر هر فتنه و ريشة هر محنت و سر هر خطا را محبت دنيا، و راه اصلاح را تعديل حس محبت دنيا می داند. [13]

و با عدم تعديل اين حس پيوسته هر كس بخود خواهيش طالب اين است كه هر گونه بتواند دنيا را بسمت خود جلب كند گرچه ساير افراد بشر را هم در خارج بيشتر از خود، صاحب سهم از دنيا نبيند. پس مالكيت اشتراكي در خارج بزور اسلحه علاج درد و مرض داخلي بشر را ننموده موجب راحتي و آرامش وي نگردد و هر آن منتظر فرصت است كه براي جلب دنيا بسوي خود و تسكين احساس داخليش از هيچگونه زشتكاري و خيانت و ستمكاري كه متمكن شود دريغ نكند.

آري در مقابل اين حس از درون آدمي حس ضعيف دلسوزي ، نيكخواهي ، عاطفه به نوع می باشد. كه ناشي از نيروي عقل است و در خارج هم از جانب مذهب اين نيرو و حس (به تذكرات و تعليمات صحيح مخصوص به خود) احيا و تقويت شده، و حس محبت و علاقه به دنيا تنها براي خودخواهي، تضعيف می گردد و بدين وسيله درون بشر حالت تعادلي بخود گرفته و براي خود آرامش قلب و خاطر پيدا می نمايد و در نتيجه ساير اعضاء و جوارحش نيز از كشاكش دنيا و خيانت و ستم بديگران، آرام و قرار می گيرند.

(دقت كنيد) پيروان مكتب ماركسيسم با فلج كردن اساس عقل و ايمان در بشر می گويند بشر مسير تحولي و تكاملي از مرض خودخواهي در آتيه رهايي مي يابد و بدون وجود سرباز هم در جامعه، خود وظائف انسانيت را انجام خواهد داد.

ما می گوئيم اين سخن ، انتظار شفاء بشر از مرض مهلك است به ناموس تحول طبيعت با وجود جلوگيري از مداوا و معالجة آن، و پيداست كه اين انتظار امر محالي می باشد و بشر را منجر بهلاكت خواهد نمود.

خلاصه، مقصود و منظور از منع محبت و علاقة به دنيا در دستور دين نه اين است كه مثلا مردم پي كار و تحصيل معاش نروند به عمران و آبادي و اصلاح دنيا براي رفاه و آسايش عمومي اهتمام نكنند دست تكدي و احتياج پيش اين و آن دراز كرده زندگي دنيا را به ذلت و نكبت و خواري و پستي بسر برند اينگونه امور همه بر خلاف دستورات و مقررات دين است. بلكه منظور اين است از جهت محبت به دنيا مردم در مفاسدي مانند آز، رشك، فريب ، ... واقع نشوند و از هر راه باطل و نامشروعي چون قمار و ربا و رشوه خواري در صدد تحصيل ثروت برنيايند. در حوادث سخت، استقامت ورزيده اضطراب ننمايند. ثروت را ماية امتياز و خود فروشي و تكبر قرار ندهند. با بودن هزاران احتياجات اجتماعي و دهها و صدها هزار بينوا و ناتوان و بيكار در جامعه همت خود را از جهت خودخواهي و حرص و بخل در تراكم و تجمع سرمايه براي خود نگمارند بلكه براي صرف و انفاق مال در امور اقتصادي اجتماع و رفع حوائج نيازمندان با يك دنيا طيب نفس و مسرت خاطر پيشقدم گردند. خلاصه رعايت اين دستور هم شديدا مانع از تراكم و تجمع ثروت می باشد.

و می توان گفت نتيجه اي كه بر انجام همه دستورات و مقررات اسلامي مترتب می گردد اين است كه افراد جامعه با روحي آزاد و در نهايت خوشي و مسرت خاطر همه براي همه باشند هر كس كار موافق استعداد و ذوقش و بهره برداري موافق استعداد و كارش نمايد و قهرا تعادل نسبي و حكيمانه هم در اقتصاديات اجتماع همواره برقرار خواهد بود.

احترام زن در اسلام

زنان در اجتماع از نظر اسلام محترمند. اسلام براي عمل صالح زنان مانند عمل صالح مردان ارزش و اجر قائل است همچنانكه عاطفه و محبت به أقربا و ارحام فطري و طبيعي می باشد اسلام دربارة عموم ارحام كه زنان را نيز شامل می شود توصيه و سفارش خصوصي به احسان نموده است بويژه نسبت به مادران در مقابل زحمات خاصي كه در مواقع حمل و پرورش و تربيت اولاد متحمل می شوند اسلام توصية شديدي دربارة احسان و احترام به آنان فرموده است.

زوجه نيز بسيار محترم و سفارش زيادي در حسن رفتار به آنان شده است در قرآن می فرمايد: با زنان به نيكي و خوشي رفتار و معاشرت كنيد و چنانچه دلپسند شما نباشند (اظهار كراهت مكنيد) چه بسا چيزي كه ناپسند و مكروه شما است و حال آنكه خداوند در آن براي شما خير كثير قرار می دهد.

اسلام می گويد: زن نعمتي است از جانب خدا براي شما مردان او مورد سكونت قلب و انس شما است پس او را اكرام كنيد و محترم شماريد. از خدا دربارة زنان بپرهيزيد  بهترين شما كسي است كه با زنان بهتر باشد. كسي كه عيال خود را تضييع كند ملعون است. بهترين و ارزنده ترين فائده براي مرد زن صالحه است. بيشتر خير در زن است. بهترين متاع دنيا يك زن صالحه است. زن صالحه بهترين گنج مرد است.[14]

تاريخ شاهد بزرگي است كه اسلام در حفظ حقوق زنان و آزادي آنان از تحت فشار جاهلانة مردمان وحشي چه كمك مؤثري نموده و چه تاثير بسزائي داشته است.

ناگفته نماند: اگر در اسلام سهم ارث زن كمتر از سهم مرد قرار داده شده در عوض به نفع زنان نفقه زن بر عهده شوهر گذارده شده است.

و اگر اسلام محدوديتي براي زنان در آميزش با مردان نامحرم قائل است، بدين وسيله از مفاسد و خطرات بزرگي كه در آزادي آنان در اين امر می باشد جلوگيري نموده كه از آن جمله است:

الف ـ پريشاني افكار اشخاص در نتيجه دلباختگي و عدم دسترسي به يكديگر.

ب ـ وقوع دشمني و رقابت بين مردان در نتيجة عشق بازي به محبوبه ها و زنان يكديگر كه گاه به قتل و جنايت هم منجر می شود.

ج ـ خطر تلفات عرضي و جاني مخصوصا براي زنان كه در نتيجه شعله ور شدن آتش شهوت عشق مرد و تمكين نكردن زن حاصل می شود.

د ـ تزلزل علاقة همسري شوهران و زنان در نتيجة دلباختگي هر روزه مردان به زنان و دختران ديگر.

هـ ـ شيوع امراض تناسلي و عواقب و اثرات سوء آن.

حكومت و سياست از نظر اسلام

حكومت در اسلام (مذهب شيعه) حكومت الهي و قانوني است يعني در واقع هميشه قوانين الهي بايد حكمفرما باشد و اسلام براي جميع جهات و شئون زندگاني بشر داراي قوانين و احكام است(حقوقي، قضايي، جزايي، مالي، ... بشرحي كه در فقه اسلام(شيعه) مذكور است) جز اينكه در زمان حضور امام منصوص، به زمامداري و رياست همان امام معين منصوص بايد باشد ولي در زمان غيبت تنها همان حكومت قانوني است يعني به هر شكل و طرزي كه تشكيلات براي زمامداري و حكومت ريخته شود و هر كس كه تصدي و زمامداري امور می كند بايد تابع قوانين و مقررات الهي باشد و حاكم مطلق در واقع تنها همان اصول و قوانين الهي است و هيچ قانون فرعي تازه اي كه خلاف احكام و قوانين دين باشد نبايد وضع و اجرا گردد.

پاره اي از وظايف زمامدارن در اسلام

زمامداران در حكومت اسلامي از جمله بايد رعايت مقررات ذيل را بنمايند:

1 ـ بايد دوري و فاصله اي ميان زمامداران و افراد نباشد تا پيوسته كاملا به اوضاع و احوال و احتياجات جامعه آشنا بوده و در هر مورد به سؤال و پرسش آنان پاسخ دهند.

ضرار براي معاويه از حالات علي بن ابيطالب عليه السلام در زمان خلافتش می گويد:

قسم به خدا، علي در ميان ما مانند يك فرد ما بود، هنگامي كه می خواستيم خود را به او رسانيم و با وي تماس بگيريم او نزديك ما می شد و چون از او پرسش می نموديم به ما جواب می داد. پيغمبر اسلام صلي الله عليه و آله و سلم در وظايف والي می فرمايد: بر مردم در خانه خويش نبندد. علي عليه السلام به مأمورين دستور می دهد: بايد براي خود از مردم فاصله و حجاب نگيريد و كسي را مانع نشويد از اينكه حاجتش را به شما برساند. [15]

2 ـ نبايد كوچكترين تعدي به حقوق احدي و خلاف عدل از زمامداران سر زند همه افراد جامعه از غني و فقير، و خويشاوندي و غريب و شريف و وضيع، بايد در نظر آنان يكسان و برابر باشند و در اجراي قانون درباره اشخاص براي احدي گرچه عليه خودشان باشد كمترين امتيازي را قائل نگردند.

چه بسيار آيات در قرآن مجيد و روايات كه در آنها دستور عدل و قسط ببيانات عديده داده شده است. كه اين كتاب كوچك شايد گنجايش ذكر يكصدم آنها راهم نداشته باشد. در آيه 61 سوره 4 می فرمايد: همانا خدا به شما امر می كند كه هر گاه حكومت كنيد بين مردم، به عدالت داوري و حكم كنيد. و در آيه 134 همان سوره: اي كساني كه ايمان آورده ايد مواظب و نگهدار عدالت باشيد گواهان براي خدا گرچه به ضرر خودتان و يا والدين و خويشان شما باشد چه غني باشند و چه فقير. و از امام علي بن الحسين عليه السلام است كه در حقوق رعيت بر سلطان می فرمايد: واجب است كه عدالت كني در ميان ايشان و براي آنان مانند پدر مهربان باشي. و علي عليه السلام به محمد بن ابي بكر والي مصر می گويد: مواساه كن ميان مردم و همه را با يك چشم نظر كن تا اعيان و اشراف طمع نكنند كه به سود آنان بر مردم ستم كني و ناتوان از عدالت تو مأيوس نشود. باز همين خليفه و پيشواي مسلمين يعني علي عليه السلام بعد از ضربت خوردن در وصيتش چنين می گويد: آگاه باشيد احدي را براي كشته شدن من نكشيد مگر تنها قاتل مرا. توجه كنيد! هنگامي كه من از ضربت وي مردم فقط او را به عوض همين ضربت يك ضربت می زنيد و او را مثله نمی كنيد.[16]

3 ـ بايد رتق و فتق و حل و عقد امور اجتماع را در حوادث و اتفاقات و تشكيلات بمشورت و همفكري خود مردم بنمايند نه تنها بنظريات شخصي تا چه رسد بهوي و هوس نفساني. [17]

4 ـ بايد فروتني و حسن خلق نسبت بهمة افراد جامعه داشته باشند. [18]

5 ـ حدود و اوضاع زندگاني خود را با زندگاني ضعفاء جامعه بسنجند تا از حال آنان همواره بااطلاع و در صدد ترميم امور آنان باشد.

عثمان بن حنيف كه از طرف علي عليه السلام عامل بصره بود يكي از رجال شهر ويرا بضيافت مفصلي دعوت نموده بود كه در آن دعوت اغنياء شهر شركت داشتند ولي فقرا محروم بودند. چون اين خبر بحضرت علي عليه السلام رسيد نامه اي عتاب آميز بعثمان نوشت كه حاصل بعضي عبارات آن اينست:

من كه علي و خليفة مسلمين هستم اگر بخواهم، می توانم براي خود عسل مصفي و مغز گندم و پارچه هاي ابريشمي تهيه كنم و لكن دور است كه هواي نفس بر من غالب شود و حرص مرا به اختيار طعامهاي لذيذ پر قيمت بكشاند و حال آنكه شايد در قلمرو حكومت من كسي در حجاز يا در يمامه شبي گرسنه بماند. آيا من بايد قانع و راضي شوم از نفس خود كه نامم اميرمسلمانان باشد و حال آنكه در سختيهاي روزگار شريك آنان نگشته و در خشونت زندگاني تابع آنان نباشم.[19]

6 ـ در سياست خارجي بايد پيوسته پيمانهاي دوستانة اجانب را كاملا رعايت بنمايد و مادامي كه اجانب بر وفق معاهدات خود رفتار می نمايد و تجاوزي از آنها سر نمی زند و مادامي كه اجانب بر وفق معاهدات خود رفتار می نمايند و تجاوزي از آنها سر نمی زند بايد كوچكترين تعدي و خلاف تعهدي نسبت بآنها نشود. ولي هميشه بايد بر حسب مقتضيات وقت نيروئي آماده داشته باشند كه هر موقع از جانب آنان نسبت يه مسلمين تجاوز و تعدي و حركت خلاف پيماني سر زند دفاع از تجاوز آنان بشود. در آيات ذيل كاملا دقت شود.[20]

عوامل اصلاح جامعه از نظر اسلام

قبل از بيان عوامل اصلاح لازم است مفاسد جامعه را اقلا فهرست وار ذكر كنيم، همانطور كه از مطالب گذشته تا حدي معلوم شده مراد از جامعه فاسد در نظر اسلام جامعه اي است كه در ميان افراد آن اوصاف و اعمال آتيه شايع و رايج باشد و هر اندازه كه اكثر مردم از اين امور بيشتر بركنار باشند آن جامعه به صلاح نزديكتر است، و مدينه فاضله و ملت راقيه و جامعه صالحه آن جامعه اي است كه بكلي اين اوصاف و اعمال از ميان آنها رخت بربسته و ضد اين اوصاف جاي آنها را گرفته باشد: كفر و شرك بخدا، ناداني، هوي پرستي، خود پسندي، خودنمايي، شرم نداشتن از كار زشت، تكبر، بد زباني و ناسزاگويي، دو رويي و دو زباني، سخن چيني و دو بهم زني، دروغگويي بويژه سوگند دروغ و يا دروغ بستن بخدا و رسول و امام، خلف وعده، دنيا خواهي بجهت خودخواهي، آز، رشك، بخل، چشم داشتن به ديگران«طمع»، بدخواهي ديگران، ضرر زدن به ديگران، فريبكاري، خيانتكاري، رشوه خواري، رباخواري كه يك قسم استثمار است، خشم عدواني، تنبلي و كسالت در كار، سربار ديگران شدن، قمار، زنا، لواط، جاكشي، شرابخواري، سحر، دزدي، ستم و اذيت بر ديگري، كمك به ستمگر و اتكاء به او، ترك ياري ستمديده، خلاف احسان به پدر و مادر، گسستن از خويشان، كتمام شهادت و شهادت باطل، اسراف و تبذير«ولخرجي»، حبس حقوق مردم بدون عذر كه از آن جمله است حقوق واجب فقرا، ريختن آبروي ديگري«مانند غيبت نمودن» بدون حق و مجوز شرعي، كم فروشي، خوردن ميته و خون و گوشت خوك بدون ضرورت، جور در وصيت، تغيير و تبديل وصيت، شكستن پيمان، نسبت دادن زنا به زنان پاكدامن، خوردن مال يتيم، دشمني و كينه جويي، افترا و تهمت بستن به يكديگر، دوري و جدايي افراد از يكديگر، افساد در جامعه، چاقو كشي، زد و خورد و كشمكش، كشتن ديگري بدون حق، خود كشي، ترك عبادات واجبه چون نماز.[21]

خوانندگان منصف خردمند عقلا قضاوت كنند در زشتي و فساد امور فوق ، غير از دو سه امر آن چون امر اخير كه فرع ثبوت خداوند و ثبوت دستورات عبادي از ناحية اوست و البته در محل خود هم ثابت شده است) و در اينكه با داشتن چنين اوصاف و اعمال آيا براستي مردم می توانند زندگاني خوش و با آسايش و سعادت داشته باشند گرچه علوم و صنايع ميان آنها بمنتهي درجة ترقي، و قصور و ابنيه به اوج آسمان رسيده باشد. [22]

آري از نظر اسلام و نظر ما عقلا با داشتن اينگونه اعمال و اخلاق ، خوشي و سعادت در زندگي محال و ممتنع می باشد.

اكنون بذكر عوامل و نيروهاي اصلاح جامعه از تمام مفاسد می پردازيم:

1 ـ زنده نمودن و برانگيختن و تقويت نيروي عقل مردم بتذكرات بعقل و احكام آن و بديها و زشتيهاي امور نامبرده «در صفحه گذشته» چنانكه انبياء می فرموده اند.

2 ـ تقويت روح فطري ايمان بخدا و دار جزاء در مردم. آري پاسبان مخفي نيروي ايمان در قلوب مردم می تواند براي هميشه ضامن اجراي مقررات دين و حافظ آنان از هر خيانت و جنايت و حقه و دغل بازي حتي در پنهانيها بشود نه پاسبانهاي خارجي پس ماديون و سوسياليستهايي كه هم نيروي عقل «مستقل از ماده» را انكار و هم روح ايمان مردم را تضعيف می نمايند، بخدا سوگند، به روح آزادي و صلح و عدالت سوگند، كه بزرگترين خيانت و جنايت را به جامعه بشر نموده و آنان را به پرتگاه هلاكت و سقوط نزديك می كنند.

3 ـ نيروي اجراي قوانين حدود و قصاص و ديات اسلامي آري اگر قصاص و حدود اسلامي درباره آدمكش، دزد، زناكار، شرابخوار، محارب و مفسد در جامعه، ... اجرا بشود روشن خواهد شد كه چه تاثير بسزايي در جلوگيري از اين مفاسد خواهد شد.

قرآن می گويد: «اي صاحبان خرد براي شما در قصاص زندگي است»[23] پيامبر اسلام می گويد: «اجراي يك حد در جامعه نفعش براي مردم ، بهتر از چهل صباح باران است»[24] .

4 ـ نيروي امر به معروف و نهي از منكر. آري يكي از دستورهاي بزرگ دين مقدس اسلام كه يگانه عالم اصلاح و آبادي و ضامن اجراي ساير مقررات دين و موجب نيكبختي و سعادت و زندگاني مردم است همانا امر به معروف و نهي از منكر است.

هر فرد و يا دسته و طبقه اي از مردم كه به كار ناشايسته و منكر و خلاف مقررات اسلامي برخيزند بر طبقه و افراد ديگر كه دانا به ناشايستگي و فساد آن كار و توانا بر جلوگيري و اصلاح باشند واجب و لازم است كه به هر وسيله و نيروئي (به زبان، قلم، دست ...) كه بتوانند با رعايت اينكه منجر به فساد ديگري نشود اقدام نمايند و از آن كار خلاف و فساد جلوگيري كنند در اين راه ملت و دولت مسلمان با يكديگر همكاري خواهند داشت دولت مسلمان خود نيز از ملت مسلمان و بايد هميشه پاسبان و مجري احكام و قوانين اسلام باشد.

قرآن اسلام می گويد: مردان و زنان با ايمان همه ياور و دوستدار يكديگرند، به كارهاي نيكو و شايسته يكديگر را وادر و از كارهاي منكر و ناشايست منع می كنند. و نيز می گويد: كمك كنيد يكديگر را به نيكي و پرهيزكاري. و در جاي ديگر می گويد اگر دو گروه از اهل ايمان با هم زد و خورد كنند اصلاح كنيد ميان آنان را و اگر ستم و تعدي كند يكي از آن دو گروه بر ديگري بجنگيد با آنكه ستم می كند تا آنكه برگردد بفرمان خدا پس اگر برگشت صلح دهيد به عدالت ميان آنها را و عدالت كنيد همانا خداوند دوست دارد عدالت كنندگان را.

پيامبر اسلام صلي الله عليه و آله می گويد: براي چشم با ايمان كه می بيند معصيت خدا را جايز نيست بهم رود مگر آنكه آنرا تغيير دهد و امت را بيم داده است به نازلة شديدي چنانچه امر به معروف و نهي از منكر را بعهدة يكديگر گذارند. امام عليه السلام می گويد: واي بر گروهي كه خداي را در امر به معروف و نهي از منكر اطاعت نكنند.[25] امام باقر عليه السلام: همانا امر بمعروف و نهي از منكر راه پيغمبران و طريقة نيكان است. فريضه اي است بزرگ به آن برپا شود فرائض، و ايمن گردد راهها، و حلال شود كسبها، و رد شود آنچه به ستم گرفته شده، و آباد گردد زمين و انتقام كشيده شود از دشمنان، و مستقيم شود امر. پس انكار و نفرت كنيد از كارهاي ناشايسته به دلهاتان، و دور كنيد به زبانهاتان و بوسيلة زبان و بيان سخت بكوبيد پيشانيهاي مرتكبين را و مترسيد در راه خدا از سرزنش هيچ سرزنش كننده اي پس اگر پند پذيرفتند و بسوي حق برگشتند ايرادي بر آنان نيست همانا ايراد بر كساني است كه ستم می كنند به مردم و تعدي می كنند در زمين به ناحق، براي آنان است عذابي دردناك و در اين مورد پس با آنان مبارزه كنيد به بدنهاتان و دشمنشان داريد با دلهاتان، بي آنكه خواستار باشيد سلطنتي را و يا جويا باشيد مالي را و يا خواهان باشيد به ستم فيروزي را تا آنكه برگردند به امر خدا و بروند به راه طاعت او. [26]

اينها بود عوامل اصلاح و اجراي دستورات دين. و واعجبا از اين سخن كه تازه بعضي می گويند دستورات دين خوبست ولي ضامن اجرا ندارد. معلوم نيست با بودن امور گذشته در فرهنگ و قاموس دين، ديگر براي ضمانت اجراي اينان چه معنا توهم كرده و چه انتظار دارند.

آيا تابحال كدام نسخه طبيب و يا كدام قانون و يا برنامه كدام مرام و مسلك بدون فعاليت اشخاص و علاقمندان بدان خودبخود براه افتاده و عملي شده است؟

آيامرام و برنامه كمونيزم مثلا، خود بخود در كشور ايران عملي می شود؟ پس به اينهمه فعاليت شديد در سالهاي متمادي براي علاقمندان به آن احتياج نبود. اگر اين آقايان نصف اين فعاليت را براي دين و اجراي همه دستورات واقعي آن تا امروز می نمودند معلوم می شد جامعه به چه سرعت رو به تحول و ارتقاء می رفت.

باري چون می خواهم كتاب سنگين نشود تا هم من در چاپ آن كمتر رنج برده باشم و هم اغلب جوانان در خواندن آن رغبت نموده باشند به همين مقدار بحث در فلسفه نظري و عملي و نمونه هاي نظر اسلام در باب فلسفة عملي و مسائل اجتماعي اكتفا می نمايم.

***

اكنون بمنظور امتثال از همين دستور اخير مذهب (امر به معروف و نهي از منكر) به جواناني كه از دين بيخبرند خطاب كرده می گويم:

اي هم ميهنان من می دانيد دين اسلام «مذهب شيعه» چه می گويد؟

می گويد اي بشر از خواب جهل و ناداني بيدار شو و از غرور و مستي خودخواهي دوري گزين احدي را جز خالق و آفريدگار خود پرستش و اطاعت مكن، به رهنمائي و رهبري عقل و دين تربيت پيدا كن، و خود و جامعه را از زير يوغ همه بديها و زشتيها و مفاسد و معايب و پرستش غير خداوند آزاد كن تا زندگي سعادتمندانه داشته باشي. از جمله شواهد صدق ما در مطالعه دقيق بي غرضانه، اين كتاب كوچك می باشد.

ولي هوي پرستان اخلالگر و اجنبي پرستان فتنه جو با سخنان باطل و مدارك بي اساس، اسلام را مانند ساير اديان هيولائي وحشت انگيز معرفي نموده و شما را به مبارزه با اين دين مقدس تحريك می كنند.

تفو بر مردمي كه با ديني كه هدفي جز ترقي و تعالي بشر ، و مقصودي جز آسايش و رفاه عمومي آنان، و منظوري جز تربيت و سعادت ايشان ندارد ستيزگي و دشمني نموده و در مقام مبارزة با آن می باشند.

اين مبارزه بادين اسلام آيا مبارزة با نسخة سلامتي و نجات بشر از هلاكت نيست؟

آيا اين مبارزه در واقع دفاع از بدبختي بشر و سقوط آنان به وحشيگري و درندگي نيست؟

اگر دشمنان دين اعمال زشت مسلمين و ضعف و انحطاط آنان رادر قرون اخيره دليلي بر ضعف و بطلان دين می شمارند ، غرضي جز سفسطه و مغلطه كاري ندارند زيرا عمل و اوضاع مسلمين خارج از حساب دين است. اگر محاسبي از روي سهو و ناداني و يا عمدا روي اغراض نفساني به غلط، حسابي بنمايد و يا مريض بخلاف نسخه طبيب عملي انجام دهد و در نتيجه بهبودي حاصل نكند پيداست كه اينها دليل بر نقص و عيب قواعد رياضي و يا نسخه طبيب نخواهد شد پس حساب خود دين را بايد جدا از عمل مسلمين نمود.

والسلام علي من اتبع الهدي.

(پايان كتاب)