سبزواري در (صفحهﯼ 47) اسرار الحكم مي نويسد:

            داد جارويي بدستم آن نگار        گفت از اين دريا برانگيز آن غبار

مراد بجاروب لاي نافيه است در لا اله الا الله و نگار، اهل الذكر كه به طلاّب حق ذكر مي دهند شرط است كه از درياي وجود بلا تشبيه، غبار امكان را برويد كه امكان، لا ضرورت است و موصوفش مهيات و تعينات كه عدمي اندو مباد كه به وجودي بماهو وجود برزند كه وجود از صقع وجوب است.[1]

مؤلف مي گويد: بايد از مشايخ طريقت پرسيد كه سالك عامي در ابتداي امر از چه راه و به چه دليل بايد به توحيد عرفاني صوفيه معتقد شود و آن را معني كلمهﯼ لا اله الا الله نيز داند و به وسيلهﯼ مداومت اين ذكر، همين معني از توحيد را به قلب و روح خود تلقين بنمايد تا به عقيدهﯼ آنان بعدها به مقام كشف و شهود آن برسد (ويا به بيان ديگر: تا روزي اين معني براي او به يك صورت خيالي و روحي مجسم شود) پيداست كه در اين مورد جز تقليد كور كورانه از گفتار مرشد در معني توحيد، راه ديگري نيست.

دكتر غني در (صفحهﯼ 358) جلد دوم تاريخ تصوف در اسلام مي نويسد: «صوفيه به موضوع ذكر اهميت بسيار داده اند و شروط بسياري قائل شده اند، از جملهﯼ شروط ذكر صوفيه آن است كه ذاكر با تلفظ ذكر مثلاً كلمهﯼ (الله) يا (حق) يا (هو) و يا جملهﯼ (سبحان الله) و يا (لا اله الا الله) و امثال آن[2] جميع قواي روحي خود را متوجه آن كلمه يا آن جمله بدارد بطوريكه هرچه غير آنست فراموش كند به اين معني كه كلمه يا جمله اي را كه موضوع ذكر است در مركز دائره شعور قرار داده به تمامه متوجه به آن شود و همه چيز ديگر را فراموش كند نه چيزي بشنود و نه چيزي به بيند و نه حس كند و نه ادراك نمايد چنين ذكري را صوفي بر نمازهاي پنجگانه ترجيح مي دهد و معتقد است كه ذكر با كيفيت مذكور بيشتر او را به خدا نزديك مي سازد تا نماز و ساير فرائض».

و (در صفحهﯼ 360 بطور خلاصه و حاصل كلمات) از غزالي نقل مي كند: سالك بايد قلب خود را به حالي درآورد كه در آن حال وجود و عدم دنيا براي او يكسان باشد، بعد تنها در گوشه اي بنشيند و از فرائض شرعي فقط آنهائي را بجا آورد كه ضروري است و مراقب باشد كه جز خدا هيچ چيز در فكر و ذهن او نباشد، بعد در آن حال تنهائي و مراقبه بدون انقطاع به زبان گويد «الله» «الله» بالاخره به جائي خواهد رسيد كه زبان از حركت باز خواهد ماند، ولي در مقام توجه و استغراق به حالي باشد كه گوئي كلمهﯼ «الله» از زبان او جاري است، اين حال را دوام بدهد تا زبان بكلي از كار بيفتد و احساس كند كه قلبش مشغول به ذكر «الله» است آنگاه بكوشد تا آنكه شكل كلمهﯼ «الله» يعني حروف و شكل آن در قلبش نقش بندد همچنان به ذكر ادامه دهد تا آنكه شكل و حروف كلمهﯼ «الله» از قلبش زائل شود و فقط فكر «الله» در قلب باقي بماند يعني چنان احساس كند كه مفهوم كلمهﯼ «الله» در قلب چنان جايگزين شد كه از آن جداشدني نيست، تا اينجا مجاهده و اراده و ميل سالك مؤثر است ولي جلب عنايت خداوند به اراده و ميل او نيست زيرا خداوند مصداق «يختص برحمته من يشاء» است و در مقام او اسباب و علل از ميان برداشته شده و عنايات او عطاي محض است تنها چيزي كه مي توان گفت اين است كه سالك با مجاهده و طلب خود را بفضل و عطاي آسماني عرضه داشته است.

در تذكرة الاولياء باب بيست و هشتم در حال سهل بن عبدالله تستري نوشته: نقل است كه مريدي را گفت جهد كن تا همه روز گوئي الله الله ان مرد مي گفت تا بر آن خوي كرد گفت اكنون شبها بر آن پيوند كن چنان كرد تا چنان شد كه اگر خود را به جاي خواب ديدي همان الله مي گفتي در خواب تا او را گفتند از اين باز گرد و يادداشت مشغول شو تا چنان شد كه كه همه روزگارش مستغرق آن شد وقتي در خانه بود چوبي از بالا بيفتاد و بر سر او آمد و بشكست و قطرات خون از سرش بر زمين آمد و همه نفش الله الله پديد آمد.

و در باب هفتاد و پنجم در حالات شبلي مي نويسد: نقل است كه يكبار به سنگ پاي او بشكستند هر قطرهﯼ خون كه از وي برزمين مي چكيد نقش الله ميشد.

و أيضاً مي نويسد: نقل است كه شبلي يكبار در خلوت بود كسي در بِزَد گفت در آي اي كسي كه اگر هم ابوبكر صديقي و در نيائي دوستر دارم و گفت عمري است تا مي خواهم كه با خداوند خويش خلوتي دارم كه شبلي در آن خلوت در ميانه نبود.[3]

و أيضاً مي نويسد: نقل است كه شبلي باوّل، كه مجاهده بر دست گرفت سالهاي دراز شب نمك در چشم كشيد تا در خواب نشود و گويند كه هفت من نمك در چشم كرده بود و مي گفت كه حق تعالي بر من اطلاع كرد و گفت هركه بخسبد غافل بود و غافل محجوب بود.[4]

و مي نويسد: يك روز شيخ جنيد به نزديك شبلي آمد او را ديد كه بمنقاش گوشت ابروي خويش باز مي كند گفت اين چرا مي كني گفت حقيقت ظاهر شده است طاقت نمي دارم و مي گويم بود كه لحظه اي با خويشم دهند.

و مي نويسد: نقل است كه شبلي سردابه اي داشتي در آنجا همي شدي و آغوشي چوب با خود بردي و هرگاه كه غفلتي بدل او در آمدي خويشتن بدان چوب همي زدي و گاه بودي كه همه چوبها بشكستي دست و پاي خود را بر ديوار همي زدي.[5]

و مي نويسد: نقل است كه وقتي شبلي را ديدند پارهﯼ آتش بر كف نهاده مي دويد گفتند تا كجا؟ گفت: مي دوم تا آتش در كعبه زنم تا خلق با خداي كعبه پردازند.[6]

و يك روز چوبي در دست داشت و هر دو سر آتش درگرفته، گفتند: چه خواهي كرد؟ گفت: مي روم تا به يك سر اين دوزخ را بسوزانم و به يك سر بهشت را تا خلق را پرواي خدا پديد آيد.[7]

و مي نويسد: نقل است كه يكبار شبلي چند شبانه روز در زير درختي رقص مي كرد و مي گفت: هوهو، گفتند: اين چه حالت است؟‌ گفت: اين فاخته بر اين درخت مي گويد: كوكو من نيز موافقت او را مي گويم: هوهو. و چنين گويند: تا شبلي خاموش نشد فاخته خاموش نشد.

و در باب نود و پنجم تذكرة الأولياء در حالات ابوسعيد ابوالخير مي نويسد: نقل است كه شيخ ابوسعيد گفت: پنج سال، پيش امام قفال تحصيل كردم چنانكه همه شب در كار بودمي و همه روز در تكرار تا يكبار بدرس آمدم چشمها سرخ كرده قفال گفت: بنگريد تا اين جوان شبانه در چه كار است و گمان بدبردي پس نشسته گوش داشتم، خود را نگو نسار كرده بودم و در چاهي ذكر مي گفتم و از چشم من خون مي افتاد (وشرحي از جريان حالات و پيش آمدهاي خود ذكر مي كند) تا اينكه مي گويد: (پير ابولفضل حسن بمن گفت:) برخيز و خلوت طلب كن، به مهنه (ميهنه) آمدم و سي سال در آمدي كنجي بنشستم پنبه بر گوش نهادم و مي گفتم الله الله هرگاه كه خواب يا غفلتي در آمدي سياهي با حربهﯼ آتشين از پيش محراب پديد آمدي با هيبتي بانگ بر من زدي گفتي قل الله[8] تا همه ذرّه هاي من بانگ در گرفت كه الله الله. نقل است كه درين مدت يكي پيراهن داشت هروقت كه بدريدي پاره اي بروي دوختي تا بيست من شده بود.

و أيضاً مي نويسد: نقل است كه پدر شيخ گفت ابوسعيد شبها مخفيانه از خانه خارج مي شد[9] و وقت صبح درآمدي آهسته به جامهﯼ خواب رفتي و بر وي ظاهر نمي كردم آخر شبي او را گوش داشتم چندانكه مي رفت من بر اثر مي رفتم تا به رباطي رسيدم و در مسجد شد و در فراز كرد چوبي در پس در نهاد از بيرون نگاه مي كردم، در گوشهﯼ آن مسجد در نماز ايستاد چون از نماز فارغ شد چاهي بود رسني برپاي خود بست و چوب بر سر چاه نهاد و خويشتن را بياويخت و قرآن را ابتدا كرد تا سحر ختم تمام كرده بود، آنگاه برآمد و در رباط به وضو كردن مشغول شد، من به خانه باز آمدم و برقرار خود بخفتم تا او در آمد چنانكه هرشب سر باز نهاد، پس من برخاستم و خود را از او دور داشتم و چندانكه معهود بود او را بيدار كردم و به جماعت رفتم، بعد از آن چند شب گوش داشتم همچنان مي كرد چندانكه توانستي در خدمت درويشان قيام نمودي و در يوزه[10] كردي از جهت ايشان و با ايشان صحبت داشتي.

و مي نويسد: نقل است كه رياضت شيخ سخت بود چنانكه آن وقت كه نكاح كرده بود و فرزندان پديد آمده هم در كار بود تا به حدي كه گفت آنچه ما را ميبايست كه حجاب بكلي مرتفع گردد و بت بكلي برخيزد حاصل نمي شد، شبي با جماعت خانه شدم و مادر ابوطاهر را گفتم تا پاي من به رشتهﯼ محكم باز بست و مرا سرنگون كرد و خود برفت و در ببست و من قرآن مي خواندم و گفتم ختم كنم كه همچنان نگونسار آخر خون بروي من افتاد و بيم بود چشم مرا آفتي رسد گفتم سود نخواهد داشت همچنين خواهم بود ما را از اين حديث مي بايد خواه چشم باش خواش مباش و خون از چشم بر زمين چكيد و از قرآن به فسيكفيكهم الله رسيده بودم در حال اين حديث فرو آمد و مقصود حاصل شد.

و مي نويسد: نقل است كه يك روز زير درختي بيد فرود آمده بود و خيمه زده و كنيزكي ترك پايش مي ماليد و قدحي شربت بر بالينش نهاده و مريدي پوستيني پوشيده بود و در آفتاب گرم ايستاده و از گرما استخوان مريد شكسته مي شد و عرق از وي مي ريخت تا طاقتش برسيد بر خاطرش بگذشت كه خدايا او بنده و چنين در عزّ و ناز و من بنده و چنين مضطرّ و بيچاره و عاجز شيخ در حال بدانست و گفت اي جوانمرد اين درخت كه تو مي بيني هشتاد ختم قرآن كردم سرنگونسار از اين درخت در آويخته، و مريدان را چنين تربيت مي كرد.[11]

مطلب نهم

گفتار عرفاء و صوفيه دربارهﯼ فناء

صوفيه را يك فناء در مرشد قطب است، ديگر فناء في الله.

اما فناء در مرشد و قطب، در ضمن سير و سلوك حاصل شود به اينكه مرشد مريد را به مراقبت تام و توجه كامل در حين ذكر دستور مي دهد تا بكوشد كه همهﯼ قواي فكري خود را در همان ذكر يا در شخص مرشد جمع و متمركز نمايد، به قسمي كه جز او نبيند و احساس نكند تا به جائي برسد كه مرشد را مانند ملك حافظ با خود داند و بلكه او را در همهﯼ خلق و همهﯼ اشياء حاضر و ناظر ببيند پس به مقام فناي در مرشد برسد و چون اين تمرين حاصل شد و روح مريد به مرشد اتصال يافت، همين تمرين را با مراقبت تام تحت رهنمائي مرشد نسبت به قطب سر سلسله بجا بياورد تا به مقام فناي در قطب برسد و بالاخره به شرح آتيه به مقام فناء في الله نائل شود.

و اما فناء في الله به معاني مختلفه ممكن است اطلاق شود كه از آن جمله است: يكي تغيير حال روحي سالك به خاموش كردن و ميراندن جميع هوسهاي نفساني و ميلها در خود و از بين بردن و فاني نمودن ارادهﯼ خود در قبال ارادهﯼ خداوند متعال. ديگر تغيير حال روحي سالك به بيخودي به معناي عدم توجه و استشعار به موجودات حتي به هستي خود بواسطهﯼ جمع شدن همهﯼ قواي او به سوي خدا.

اين قبيل معاني هرچه تصوير شود هيچ يك مورد بحث ما نيست، آنچه مورد بحث ما است هدف عالي و نهائي صوفي است كه آن را مقام حق اليقين در معرفت نيز نامند.[12]

مي گويند فناء را سه مرتبه است:

فناء افعالي ـ فناء صفاتي ـ فناء ذاتي.

فناء افعالي (توحيد افعالي): اينكه سالك به مقامي برسد كه هر فعلي از هر فاعلي كه سرزند منتسب به خدا داند و اين را «محو» گويند.

فناء صفاتي (توحيد صفاتي): اينكه سالك اوصاف كمالي هر موصوفي را وصف خدا داند و اين را «طمس» گويند.

فناء ذاتي (توحيد ذاتي): كه بالاترين مقام فناء است: اينكه سالك، ذات و هستي خود و ساير اشياء همه را محو و منطمس در ذات و هستي حق يابد و اين را «محق» گويند.

گويند: چون سالك به رهبري مرشد در مقامات طريقت سير كند و احوال طريقت نصيب او گردد بالاخره به مرحله و قضاي عالي و نهائي تصوف كه آن را حقيقت مي نامند مي رسد كه در اين مرحله طالب و مطلوب و عارف و معروف بلكه همهﯼ اشياء در نظر او يكي مي شوند زيرا به حقيقت، هيچ موجودي غير حق نيست و حق است كه به همه صور ظاهر شده، و امتياز عابد و معبود و عارف و معروف به اعتبار اطلاق و تقييد است. هرگاه سالك به مرتبه اي رسيد و حالي به او دست داد كه تقيد و تعين اعتباري خود و ساير موجودات كه موجب امتياز و غيريت آنها از حق مطلق است از نظرش محو و فاني شد و جز يك حقيقت شهود ننمود پيداست كه در اين حال:

                 نماند در ميانه هيچ تمييز         شود معروف وعارف جمله يكچيز

و اين را فناء ذاتي و وصول به حق مي نامند، و مي گويند در اينحال دعوي انا الحق جايز است.

در (صفحهﯼ 160)‌ تذكرة الأولياء از بايزيد بسطامي نقل است كه گفت: «از خداي بخداي رفتم تا ندا كردند از من در من كه:‌ اي تو من! يعني به مقام الفناء في الله رسيدم».

و گفت: «حق تعالي سي سال آينهﯼ من بود اكنون من آينهﯼ خودم يعني آنچه من بودم نماندم كه من و حق شرك بود چون من نماندم حق تعالي آينهﯼ خويش است اينك بگويم كه آينهﯼ خويشم، حق است كه به زبان من سخن گويد و من در ميان ناپديد».

و در صفحهﯼ 168: از بايزيد پرسيدند كه راح به حق چگونه است؟ گفت: «تو از راه برخيز كه به حق رسيدي».

از شيخ ابوالحسن خرقاني پرسيدند كه تو خداي را كجا ديدي؟ گفت: «آنجا كه خويشتن نديدم». (جلد دوم تذكرة الأولياء صفحهﯼ 187).

از ابوسعيد ابوالخير نقل است: «حجاب ميان بنده و خداي، آسمان و زمين و عرش و كرسي نيست، پندار تو و مني تو، حجاب تواست از ميان برگير و به خدا رسيدي».(از اسرار التوحيد چاپ تهران صفحهﯼ 239).

خواجه حافظ مي گويد:

     ميان عاشق و معشوق هيچ حائل نيست    تو خود حجاب خودي حافظ از ميان برخيز

از شيخ عطار در منطق الطير:

       تا دوئي برجاست در شركت بتافت      چون دوئي برخاست توحيدت بتافت

        تو در او گرم گرد، توحيد اين بود       گم شـدن گم كـن كه تفريد اين بود

لاهيجي در شرح گلشن راز (صفحهﯼ 259) مي گويد: چون فنا و وصول عبارت از رفع تعين است فرمود (يعني شبستري صاحب گلشن راز):

            تعين بود كز هستي جدا شد          نه حق بنده نه بنده با خدا شد

يعني آنچه گفته شد و مي شود كه خود را از خود خالي كن، و از خود بگذر و فاني و محو و نيست شو، و هستي خود را برانداز، همه فرع آن است كه اين كس را هستي و وجودي برده باشد، مراد نه اين معني است كه متبادر فهم است كه تو را وجود بود سعي نما كه آن عدم گردد بلكه مراد آن است كه ظهور حق در صورت كثرات و تعيّنات مانند حجاب و امواج است كه بر روي دريا پيدا مي شود و بحر به نقش آن حباب و امواج مخفي مي نمايد و امواج و حبابات غير بحر مي نمايند و في الحقيقة غير دريا آنجا هيچ نيست فامّا وهم مي نمايد كه هست[13] و تا زمانيكه امواج و حباب از روي بحر مرتفع نمي شود بحر بر صرافت وحدت، ظهور نمي يابد و معلوم نمي گردد كه اين نقوش امواج، همه امور اعتباري بوده اند و حقيقتي نداشته اند.

       جمله عالم نقش اين درياست بس    هرچه گويم غير از اين سوداست بس

       بـحر كلي چون بجنبـش كرد راي    نـقشـها بـر بحـركـي مـانـد بـجـاي

فلهذا فرمود كه: تعين بود كز هستي جدا شد. يعني نيستي از خود، و هالك شدن غير، و خالي شدن از خود، همه عبارت از برخواستن تعينات است از وجود مطلق كه حق است زيرا كه ظهور وحدت حقيقيموقوف آنست.

       تـا تـو پيدائـي خدا باشد نهان        تو نهان شو تا كه حق گردد عيان

       چون برافتـد از جمـال او نقاب        از پـس هـر ذره تـابـد آفـتـاب

و چون تعين كه موهم غيريت مي شد مرتفع گشت پيدا آمد كه غير از حق هيچ نبوده است نه آنكه حق بنده شد و نه آنكه بنده خدا شد كه حلول و اتحاد بازديد گردد تعالي عن ذلك علوّاً كبيراً».

و سپس (در همان صفحه) مي گويد: «چون تعينات اشياء في نفس الامر امور موهومه اند نه آنكه حقيقتي داشته باشند فرمود كه: «وجود خلق و كثرت، در نمود است ـ نه هرچه آن مي نمايد عين بوه است. يعني وجود مخلوقات و كثرات ممكنات به حقيقت، نمود بي بودند و از تجلّي حق به صورت اشياء و تقيّد آن حقيقت بقيود اعتباريه نموده شده اند و هرگاه كه آن قيود اعتباريه محو گردد غير از يك حقيقت چيزي ديگر نيست فلهذا مي فرمايد كه: نه هرچه آن مي نمايد عين بود است».

و نيز در (صفحه 264) شرح گلشن راز مي گويد: (متن)

     جـز او حق نيست هستي الـحق      هو الحق گوي و گر خواهي انا الحق

يعني بغير از حق، هستي و وجود ديگر نيست و هستي مطلق، اوست و وجود كثرات و ممكنات، همين نمود بي بود است و الحق كه چنين است و غير ازين نيست چون متحقق بدين حال گشتي اگر هو الحق گوئي رست است زيرا كه با اعتبار قيد و اطلاق، غيريت اعتباري ملاحظست و اگر انا الحق گوئي هم راست است چون دوئي حقيقي منتفي است. الحاصل عارف بهر عبارت كه تعبير از آن حقيقت نمايد چون جهت ميداند راستست. چون كثرات و تعينات نمود و همي هستي حقند فرمود كه «متن»:

          نمود و همي از هستي جدا كن        نه اي بيگانه خود را آشنا كن

يعني چون توّهم غيريت و بعد و بيگانگي به واسطهﯼ تعين و نمود وهمي است كه عارض هستي مطلق شده است و تو را محجوب از حق مي دارد، و اين تعين كه نمود و همي است و حقيقتي ندارد از هستي كه حق است جدا كن و دور ساز تا بر تو ظاهر گردد كه بيگانگي تو از حق بسبب اين نمود بود است پس پردهﯼ خودي از ميان بردار و خود را آشنا كن كه غيريت حقيقي نداريو في نفس الامر تو خود آشنائي و نه بيگانه پندار و بيگانگي عارضي است، و آشنائي و وصول بحق عبارت از رفع همين نمود است كه مانع اطلاع و ادراك وصول نفس الامري است.

و (در صفحهﯼ 265) از شبستري است كه گويد:

            چرا مخلوق را گويند واصل        سلوك و سير او چون گشت حاصل؟

لاهيجي در شرح آن مي گويد: يعني آن سالك را كه مخلوق است چرا واصل مي گويند و سلوك و سير آن سالك بچه نوع و چگونه حاصل شد كه مخلوق را وصال خالق ميسر گشت؟ (بعد شبستري در جواب سؤال مزبور مي گويد):

          وصال حق زخلقيت جدائيست         زخود بيگانه گشتن آشنائيست

و لاهيجي در شرح آن مي گويد: «يعني وصال به حقيقت عبارت از آن است كه سالك را از تعين و هستي مجازي و پندار دوئي كه موسوم به خلق و خلقيت است جدائي حاصل شود و تعين وهمي سالك كه به سبب امتياز خلق از حق مي شد مرتفع گردد و نيست شود فلهذا فرمود كه: زخود بيگانه گشتن آشنائي است. يعني: وصال و آشنائي حق، آن است كه از خودي خود بالكل بيگانه شوند و هستي و تعيّن سال در تجلّي احدي محو و فاني گردد.

           يار ما با ماست از ما كي جداست        مـائـي ما پـردهﯼ ادبـار ماست

           هركه از مـا و منـي بيـگانـه شد         بيحجاب جان به جانان آشناست

و (در صفحهﯼ 266) از شبستري است كه مي گويد:

           نه مخلوق است آنكو گشت واصل       نـگويد ايـن سخن را مـرد كامل

و لاهيجي در شرح آن مي گويد: «يعني چون مخلوق و خلق عبارت از تعين و تشخص است والا وجود، در هر مرتبه كه هست واجبست. و وجوب، وصف خاص وجود است و مادام كه تعين شخصي مرتفع نمي گردد وصول حاصل نمي شود چه وصال چنانچه فرمود عبارت از رفع تعين است پس هرآينه واصل نه مخلوق باشد و تا اثري از مخلوقيت مانده است واصل نخواهد بود و اين سخن را كه معقول واصل است مرد داناي كامل هرگز نگويد چه واصل حق، بحقيقت غير حق نيست.

بوصل او كجا ره مي توان برد        بما تا ذرّه از مائي و ما هست

و هرگاه كه مائي ما نماند خود، واصل خود است».

و (در صفحهﯼ 276 تا صفحهﯼ 278) لاهيجي مي گويد: چون فنا و موت (يعني موت ارادي نه طبيعي) عبارت از رفع تعيّن است فرمود كه «متن»:

خيال از پيـش برخيزد به يكبـار     نـمانـد غير حـق در دار، ديّـار

تو را قربي شود آن لحظ حاصل     شوي تو بي توئي با دوست واصل

يعني چون تعين وهمي خيالي كه موهم غيريّت بود بالكلّ برخاست تو را قرب خاص حقيقي آن زمان و آن لحظه حاصل شود و معلوم گردد كه بُعد و دوري كه مي نمود بسبب آن تعين وهمي بوده است و تو بي توئي با دوست واصل شوي چون توئي كه موهم دوئي بود چون نماند تو من حيث الحقيقه اوئي، و اطلاع بر اين معني معبر به وصال است و الا فراق حقيقي هرگز نبوده است.

ظن برده بدم بخود كه من من بودم      من جمله تو بودم و نمي دانستم

نـقـاب مـائـي مـا گـر بـر افـتد       شـود پيدا كه مائـي مـا شمائيم

(تا اينكه مي گويد):‌ «متن»

وصال اينجا يگه رفع خيال است         خيال از پيش بر خيزد وصال است

يعني پيش اهل توحيد كه قائل برآنند كه غير حق موجودي نيست وصال حق عبارت از آن است كه تعين كه موهم غيريّت بود و في نفس الامر خيال و نمود بي بود است و حقيقتي ندارد مرتفع گردد و محو و فاني شود چون فناء عبارت از همين ارتفاع تعين است خيال از پيش برخيزد وصال است يعني چون تعين كه خيال و وهم است از پيش نظر برخاست و محو گشت وصال است و وصال همين برخاستن تعين است نه آنكه ممكن واصل، واجب گشته است ممكن خود كجا است تا حكم به فراق و وصال او كنند.

و (در صفحهﯼ 99 و 100) مي گويد: «متن»

به صبح حشر چون گردي تو بيدار       بداني كه همه وهم است و پندار

(شرح): چون بحكم «الناس نيام» فرمود كه تو در خواب پنداري، بيداري از اين خواب غفلت به مرگ است كه «فاذا ماتوا انتبهوا» و حشر به معني جمع است حشرتهم اي جمعتهم و مراد به اين حشر، موت ارادي است كه «من مات فقد قامت قيامته» يعني به صبح حشر كه موت ارادي است چون از خواب غفلت بيدار گردي تعينات و كثرات برخيزد و آنچه متفرق مي نمود و موجب غفلت و تخيّلات فاسده مي گشت مجتمع گردد و توحيد ظاهر گردد و بداني كه وجود واحده بوده كه به سبب كثرت مظاهر، كثير مي نموده است آنها كه تو تصور غيريت كرده بودي و ايشان را حقيقي پنداشتي همه و هم و پندار بوده و غير حق را وجودي نيست، چون تعينات و كثرات از جهت ظلمت عدميّه معبّر بشب است از موت كه فناي تعين است تعبير به صبح نموده زيرا كه بر زخست ميان شب كثرت و روز و حدت (تا اينكه مي گويد): چون حشر عبارت از اجتماع متفرقات است كه بعد از محو كثرات ظاهر مي گردد فرمود كه: «متن»

چو برخيزد خيال چشم احول      زمين و آسمان گردد مبدّل

يعني به صبح حشر كه عبارت از وصول سالك است به مقام توحيد كه كونين در نظر او بنور وحدانيت محو و منطمس گردد ولا يبقي الا الحي القيوم خيال چشم احول كه وجودات موجودات را غير وجود حق ديد نيست مثل احول يكي را دو مي بيند از پيش ديدهﯼ او آن خيال غيريت برخيزد و يقين بداند كه همه وجود حق است و وجودات موجودات كه به حقيقت نمود بي بود است خيال و وهم و پندار است و زمين و آسمان مبدل گردد ﴿يوم تبدّل الارض غير الارض و السموات و برزوا لله الواحد القهار﴾ يعني زمين و آسمان باشد فامّا نه آن زمين و آسمان اوّل باشد زيرا كه آن خيال كه در شب عمر به خواب غفلت مي ديد كه غير است بع صبح حشر نمود كه همه عين بوده و غيريّت و خيال چشم احول است.

بوديم يكي دو مينموديم              نابود شد آن نمود در بود

مؤلف گويد: چنانكه كراراً اشاره نموده ايم يگانه شاهكار تصوف و هدف نهائي آن همين حال فناء و وصول به حقيقت و اتصال به خدا است (به زعم خودشان)‌ كه تعين سالك از نظرش محو شود و شخصيت او از ميان برود و همچنين تعينات ساير اشياء برداشته شود و همه را يك حقيقت و خدا بيند.

و اين حال و مطلب را صوفيان در نظم و نثر خود به تعبيرات و بيانات بيشمار پرورانده و با شور عجيبي ادا مي كنند. خواجه حافظ مي گويد:

دوش وقـت سحر از غصه نجاتم دادنـد        واندرآن ظلمت شب آب حياتم دادند

بيـخود از شعشـعهﯼ پرتـو ذاتم كردنـد        بـاده از جـام تجـلّي صفـاتـم دادند

چه مبارك سحري بود و چه فرخنده شبي      آن شب قدر كه اين تازه براتـم دادند

كه من از عشق رخش بيخودوحيران گشتم      خبـر از واقـعهﯼ لات و مناتـم دادند

بعد از اين روي من و آينهﯼ وصف جمال       كه در آنجا خبر از جلوهﯼ ذاتم دادند

من اگر كامروا گشتم وخوشدل چه عجب       مستـحق بـودم و اينـها بزكاتـم دادند

كيـمـيائيـست عجـب بنـدگي پيرمـغان[14]         خاك او گشتم و چندين درجاتم دادند

بـحيـا تـابـد آن روز رسـانـيـد مـرا           خـط آزادگـي از حـسن مماتـم دادند

از جلال الدين رومي است:

منصور حلاجي كه انا الحق مي گفت     خـاك همـه ره بنوك مژگان مي رفت

در قـلزم نيستـي خود غوطه بـخورد     آنگه پس از آن درّ انا الحق مي سفت

***

تا بنـده زخـود فاني مطلق نشـود       تـوحيـد به نزد او محقّق نشود

توحيد حلول نيست نابودن تواست       ور نه بگزاف، باطلي حق نشود

                                               ***

    عشق آن نبـود كه هر زمان بـرخيزي        وز زير دوپاي خويش گردانگيزي

   عشق آن باشد كه چون درآئي به سماع      جان در بازي و زدوجهان برخيزي

و در جلد سوم مثنوي (صفحهﯼ 99) مي گويد:

   از جمـادي مـردم و نامـي شدم            وزنـما مـردم به حيوان سـر زدم

   مـردم از حـيـوانـي و آدم شدم            پس چه ترسم كي زمردن كم شدم

   حمـلهﯼ ديـگر بميـرم از بـشـر            تا بـرآرم از مـلايـك بـال و پـر

   وز ملـك هم بايـدم جستن زجو            كـل شــيء هـالـك الا وجـهـه

   بـار ديـگر از ملك قربـان شوم             آنچـه انـدر وهـم نايـد آن شـوم

   پس عدم گردم عدم چون ارغنون           گـويـدم كـانّـا الـيــه راجـعـون

   مرگ دان آن كاتفاق امـت است             كـاب حيواني نهان در ظلمت است

   همچون نيلوفر برو زين طرف جو            همـچو مستسقي حريص و آب جو

   مرگ او آب است و او جوياي آب          ميـخـورد والله اعـلـم بـالصـواب

   اي فسـرده عاشـق نـنگـين نمـد            كو زبيـم جـان زجـانـان ميـرمـد

   سوي تيغ عشـقش اي ننـگ زنان            صد هزاران جان نگر، دستك زنان

   جوي ديدي كوزه اندر جـوي ريز           آب را از جـوي كـي باشـد گريـز

   آب كوزه چـون در آب جو شود            مـحو گـردد در وي و جـو او شود

   وصـف او فاني شد و ذاتـش بقا             زين سپس ني كـم شود ني بد لـقا

از بعض ديگر عرفاء است:

           با من بودي منت نمي دانستم            يا من بودي منت نمي دانستم

           رفتم چو من از ميان تا دانستم          تا من بودي منت نمي دانستم

                                                ***

     با خود منشين كه هم نشين رهزن تو است       وز خويش ببر، كه آفت تو تن تو است

     گـفتـي كه زمـن بدو مسـافت چنـد است      ايدوست زتو بدو مسافت من و تو است

                                                ***

           ايدل ره او يقبـل و قالت ندهند         جز بر در نيستي وصالت ندهند

           وانگاه در آن هوا كه مرغان ويند      تا با پـرو بالي پـرو بالت ندهند

                                                ***

         اي سلسـلهﯼ زلف تـو دلها بسته        وي غمزهﯼ خونخوار تو جانها خسته

         يا رب منم اين چنين به تو پيوسته       بـرخـاسته مـن زمـن توئـي بنشسته

مي گويند: در حال فناء كه سالك مست بيخودي و شهود ذات الهي است يا در حال مخموري كه از مقام فناء و سكر تنزل نموده ولي از غايت خمار آن مستي، خود را نگاه نمي تواند داشت هرگونه دعوي از او صحيح و بجا است چون در آن حال خدا است كه به زبان خود سخن مي گويد و شطحيّات عارف (چون: انا الحق ـ وليس في جبتي سوي الله ـ و سبحاني ما اعظم شأني) همان كلماتي است كه در آن حال از او لبريزي نموده و بر زبانش جاري شده است.

از جلال الدين رومي در ديوان شمس تبريزي است:

     من آن جانم كه همچون جان نهانم        من آن ماهم كه انـدر لامكانم

     من آن شـمـس سمـاوات يـقينـم         كـه نـور مـاه مـهر و آسمانم

     من آن گبرم كه ايمان زايـد از من         من آن كفرم ولي امـن و امانم

     من آن نفـخم كه در مـريم دمـيدم        من آن روحم كه عيسي را روانم

     من آن اصلم كه مخلوقات فــرعم         من آن فرعم كه اصل جسم وجانم

     همي دانم كه غير از من كسي نيست       درون جـان و بيرون از جـهانم

     سجـودم مي كند منـصور و شبلي         بـمعنـي در ميـان ايـن و آنـم

     هـزاران قرن بگذشته است تـا من         درون پـرده هاي انس و جانم

     اگـر بـرچشم خود روپوش پوشم         ولـي بر چشـم اهـل دل عيانم

     خَـمُش گردم بـامر شـمس تبـريز        كه مـن در كام خاموشان زبانم

گرچه گاه مي گويند: اين چنين سخنان و كلمات منحصراً در همين حال سكر جذبه و بيخودي و يا حال مخموري رانده مي شود.

    تو مپندار كه من شعر بخود مي گويم      تا كه هشيارم و بيدار يكي دم نزنم

ولي راستش اين است نه تنها در آن حال بلكه با چنين اعتقاد (يعني اعتقاد به فناء و توحيد عرفاني) بعضي عرفاء و صوفيه پيوسته شور و وجد خاصي داشته به طوري كه گاه و بيگاه طبعشان به جوش آمده و افكار خود را به تعبيرات گوناگون بيرون ريخته و به حكم «از كوز همان برون ترابد كه در اوست» مكنونات خود را اظهار و ابراز مي نمايند.

باز از جلال الدين رومي در ديوان شمس تبريزي است:

     چه تدبير اي مسلمانان كه من خود را نمي دانم  

نه تـرسا و يهوديـم نه گبرم نه مسلمانم

     نه شـرقيّم نه غـربيّم نه بـريّم نه بـحريّم    

نه اركـان طبـيعيّم نه از افـلاك گـردانم

     نه از خاكم نه از بادم نه از آبم نه از آتش   

نه از عرشم نه از فرشم نه از كونم نه از كانم

     نه از هندم نه از چينم نه از بلغار و سقسينم

نه از مـلك عراقـينم نه از خـاك خراسانم

     نه از دنيا نه از عقبي نه از جنت نه از دوزخ

نه از آدم نه از حوا نه از فـردوس رضـوانم

     مـكانم لامـكان بـاشد نشانم بي نشـان باشد

نه تن باشد نه جان باشد كه من از جان جانانم

     دوئي از خود برون كردم يكي ديدم دو عالم را

يـكي جويم يكي كويم يكي دانم يكي خوانم

     هو الاول هو الآخـر هو الظاهـر هو البـاطن

بـغير از هو و يـا من هو دگر چيزي نمي دانم

     زجان عشق سر مستم دو عالم رفت از دستم

بـجـز رندي و قـلاشي نبـاشد هيـچ سامانم

     اگر در عمر خود روزي دمي بي او بر آوردم

از آن وقت و از آن ساعت زعمر خود پشيمانم

     اگر دستم دهد روزي دمي با دوست در خلوت

دو عالـم زيـر پـا آرم دگـر دستـي بـرافشانم

     عجب ياران چه مرغم من كه اندر بيضه پرّانم

درون جـسم آب و گل همـه عشقم همـه جانم

     الا اي شمس تبريزي چنان مستم در اين عالم

كـه جـز مـستي و قـلاشي نبـاشد هيچ درمانم[15]

أيضاً جلال الدين رومي در ديوان شمس تبريزي مي گويد:

اي عاشقان اي عاشقان من عاشق يكتاستم   

عشـقم چـه بـرسر ميـزند واله و شيداسـتم

من عاشق يكتاستم من واله و شيداستم   

اينجاستم آنـجاستم هم زيـر و هم بالاسـتم

عال نبود ومن بدم آدم نبود ومن بدم  

آن نور وحدت من بدم هم خضر و هم الياستم

عالم منور شد زمن آدم مصور شد زمن  

هـم عالمم هـم فاضـلم هـم قاضي القضاستم

قاضي بم نازد همي فتوي زمن سازد همي     

فتـوي بناحـق مي دهد نه زين و نه زانهاستم

بر عرش و بركرسي منم الاصل لا يخطي منم  

با حاملان عرش گو من پيش از اين برخاستم

زانجا كه بيرون آمدم سرمست بيرون آمدم  

داني كه من چون آمدم افزون شـدم نه كاستم

يرلا يلا ير لا بـگو تر لا تلا تر لا بـگو  

خواجه مرا مـن خواجه را كمتر زهر لالاستم

هـم عاشق شيداستم هم دلبر زيبـاستم  

انـدر مـكان و لا مـكان پنـان و هم پيداستم

هم دوزخ و نيران منم هم جنت و حوران منم  

هـم مالـك دنـيا منـم هـم حاكـم عقـباستم

برخـاستم برجـاستم برپاستم پيداسـتم   

پنـهان نيـم پنـهان نيـم مـن نـور مولاناستم

پنهان چرا باشي زمن راز نهان با من بگو  

در ديـده هـا ما را بجـو نـور بـصر بيـناستم

آن بلبل گوياستم همچون گل بوياستم   

جانـا تو را جويا منم فاش و نهان جويـاستم

در كار بيكاران منم سود خريداران منم  

هـم درد بيماران منـم در هـر سري سوداستم

هم شيخ وهم رعنا منم هم پيروهم برنا منم 

هم زشت وهم زيبا منم هم زهر وهم حلواستم

هـم با صلـوة دائمم هـم با صلـوة قائمم  

هـم صـبح را بــشناختم هم شام را آشناستم

دنيا و هم عقبي منم حم جنت و طوبي منم  

انسـي منم جـني منم چوـن ديـو در دنياستم

هم كوه و هم صحرا منم هم كر وهم اعما منم  

مـوسي و طـور عشـق را هـم بايد بيـضاستم

درياي بي پايان منم با نوح كشتيبان منم  

هم يوسف و زنـدان منم هم موسي و شعياستم

ايّوب را درمان منم يعقوب را جانان منم  

هم حـكمت لقـمان منم هم يونس و يـحياستم

احمد منم حيدر منم هم صاحب كشور منم  

هم بـادهﯼ احـمـر منـم هـم بـادهﯼ تـقواستم

آندم منم ايندم منم هم ريش و هم مرهم منم   

هـم درد را درمـان منم هـم درد بـو درداستم

فرمان برو فرمان دهم هم جان ستان هم جان دهم  

جان همچومن من همچوجان از حضرت اعلاستم

اي شمس دين اي شمس دين روشن كن روي زمين 

در ارض و در اعلا منـم پنهان و هـم پيداستم

باري مؤلف مي گويد: مسئلهﯼ فناء في الله واتصال به حق صوفيه متوقف بر صحّت مسئلهﯼ وحدت وجود و موجود است كه ما، در مطلب دهم در آن بحث خواهيم كرد. و اين هم براي ما، مورد انكار نيست كه سالك در نتيجهﯼ طلب شديد و رياضتهاي شاقه، و تلقينات مرشد، و اعتقاد و ايمان راسخ او به گفته هاي مرشد، و مراقبت و توجه تام مخصوصاً در حال خلوت و عزلت، و استغراق در ذكر، و تهيّأ و ولع شديد براي حصول حالت فناء و شهود وحدت، وگاه سماع توأم با اشعار مناسب مقام، و موجبات ديگر ممكن است گاهي اعصابش تا حدّي تخدير شده تعادل طبيعي عادي روح را از دست بدهد و در واقع يك نحوه خواب مغناطيسي ولو در درجهﯼ ضعيف و به عبارت ديگر نيمه انخلاعي براي او روي دهد كه در آن حال (كه به نام خلسه و يا مكاشفهﯼ روحي خوانده شود) اوهام و خيالات او مجسّم گردد و يك نوع ارتفاع تعين و پندار وحدت و پيوستگي بين او و ساير اشياء آن هم اشياء متخيّله و موهومه مانند آسمانهاي خيالي و نور خيالي حاصل شود حتي گاه نغمهﯼ انا الحق از آنها شنود كه از اين قبيل امور گرچه گاهي به ضميمهﯼ تفسير و تأويل هم كه باشد مقصود و منظور تصوف را كه مسئلهﯼ وحدت و فناء في الله است درست نمايند.

ولي سخن انصافاً در حجيت و دليليت اين چنين مشاهدات و تفسيرات است بر واقع و حقيقت مانند كساني كه به اميد ديدار محبوب عزيزي به خواب روند و در حال رؤيا صورتي مشاهده كنند كه در آن حال او را همان محبوب خود دانند و هيچ شكي در آن نداشته باشند و روي همين عقيده با او سخناني ردّ و بدل نمايند و حال وجد و شوقي شديد براي آنان دست دهد كه حتي بعد از بيداري آثار آن خواب گرچه براي لحظاتي باشد آنان را بي قرار و در غير وضع عادي بدارد با اينكه ممكن است اين رؤيا صادق نبوده و هرگز بر واقع و حقيقتي دليل نباشد.

وگاه هم ارواح شرير (شياطين) فرصت را غنيمت شمرده براي سالك متهيّأ مستعد، از خارج القاء صور و افكاري مي نمايند.

به مطالعهﯼ دقيق منصفانه در مكاشفات اهل مكاشفه كه نمونه هاي آن بعد از اين در مبحث مكاشفه از مطلب دهم اين كتاب انشاء الله تعالي بيايد شواهد قوي بر صحت گفته هاي ما پيدا خواهد شد و در اين باره در همان مبحث سخن بيشتري خواهيم گفت انشاء الله تعالي.

پاورقی ها